Pergerakan Plat Tektonik

Bumi terdiri daripada kerak, mantel, teras luar dan teras dalam. Kerak terpecah kepada beberapa plat tektonik yang terapung di atas mantel dan bergerak akibat arus perolakan magma.

Tiga jenis pergerakan plat:

• Sempadan mencapah — plat bergerak menjauhi, membentuk permatang tengah lautan dan lembah gelinciran.
• Sempadan menumpu — plat berlanggar; plat lautan yang lebih tumpat menunjam ke bawah plat benua, membentuk banjaran gunung, gunung berapi dan lengkungan pulau.
• Sempadan ubah bentuk — plat bergeser sisi menyisi, menghasilkan gempa bumi tanpa membentuk atau memusnahkan kerak.

Kesan pergerakan plat termasuk gempa bumi, letusan gunung berapi dan tsunami. Kawasan paling aktif ialah Lingkaran Api Pasifik.

Kesan positif termasuk tanah gunung berapi yang subur, sumber geoterma dan mineral, manakala kesan negatif ialah kemusnahan harta benda dan kehilangan nyawa.

Teori hanyutan benua ialah teori yang dikemukakan oleh Alfred Wegener bahawa semua benua pada asalnya bercantum sebagai satu benua besar bernama Pangea, lalu terpisah dan beransur-ansur hanyut ke kedudukan hari ini.

Bukti yang menyokong teori ini:

• Padanan pinggir benua — pinggir timur Amerika Selatan dan pinggir barat Afrika kelihatan bercantum seperti kepingan teka-teki.
• Fosil yang sama ditemui di benua yang kini dipisahkan oleh lautan luas.
• Jenis batuan dan struktur banjaran yang serupa di benua yang berjauhan.

Teori ini kemudian dikembangkan menjadi teori tektonik plat. Hasil pertembungan plat bergantung pada jenis plat yang terlibat:

• Plat lautan dengan plat benua — plat lautan menunjam, membentuk palung laut, banjaran gunung lipat dan gunung berapi, contohnya Banjaran Andes.
• Plat lautan dengan plat lautan — satu plat menunjam, membentuk palung dan lengkungan pulau gunung berapi seperti kepulauan Jepun.
• Plat benua dengan plat benua — kedua-dua plat kurang tumpat, jadi lapisan batuan dimampat dan terlipat menjadi banjaran gunung lipat yang sangat tinggi, contohnya Himalaya.

Contoh sempadan lain: Permatang Tengah Atlantik (mencapah di lautan), Lembah Gelinciran Afrika Timur (mencapah di benua) dan Sesar San Andreas (ubah bentuk).

Istilah gempa bumi: fokus ialah titik asal gegaran di dalam kerak, manakala episentrum ialah titik di permukaan bumi tepat di atas fokus.

• Fokus dan episentrum sering tertukar. Fokus berada di dalam bumi; episentrum berada di permukaan, tepat di atas fokus.
• Plat yang menunjam ialah plat yang lebih tumpat, iaitu plat lautan. Jangan tulis plat benua menunjam ke bawah plat lautan.
• Setiap jenis sempadan perlu disertai contoh tempat dan bentuk muka bumi yang terhasil; jawapan tanpa contoh jarang mendapat markah penuh.
• Untuk soalan "huraikan pembentukan", tulis proses mengikut urutan (pergerakan → pertembungan → mampatan atau penunjaman → bentuk muka bumi) dan lukis rajah berlabel jika diminta.