Sel, Pertumbuhan dan Adaptasi

Sel ialah unit asas hidupan. Sel haiwan dan tumbuhan berkongsi membran plasma, sitoplasma dan nukleus, tetapi sel tumbuhan tambahan mempunyai dinding sel, kloroplas dan vakuol besar.

Organisasi hidupan disusun daripada sel → tisu → organ → sistem organ → organisma.

Dua jenis pembahagian sel:

• Mitosis — menghasilkan dua sel anak yang serupa dengan sel induk, digunakan untuk pertumbuhan, pembaikan tisu dan pembiakan aseks.
• Meiosis — menghasilkan empat sel anak dengan separuh bilangan kromosom, menghasilkan gamet untuk pembiakan seks dan mewujudkan variasi.

Adaptasi ialah ciri yang membolehkan organisma hidup dalam habitatnya:

• Struktur — kaktus mempunyai daun berduri untuk mengurangkan transpirasi.
• Fisiologi — unta mampu bertahan lama tanpa air.
• Tingkah laku — haiwan nokturnal aktif pada waktu malam untuk mengelak haba.

Organisma yang paling sesuai dengan persekitaran lebih berkemungkinan hidup dan membiak, membawa kepada perubahan populasi sepanjang masa.

Pertumbuhan ialah pertambahan kekal dari segi saiz, jisim kering dan bilangan sel sesuatu organisma yang berlaku sepanjang kitar hidupnya.

Pertumbuhan melibatkan tiga proses di peringkat sel:

• Pembahagian sel — mitosis menambah bilangan sel.
• Pemanjangan sel — sel baharu bertambah saiz, terutamanya dengan menyerap air.
• Pembezaan sel — sel berubah bentuk dan struktur untuk menjalankan fungsi khusus, contohnya sel darah merah atau sel pengawal.

Cara mengukur pertumbuhan:

• Tinggi dan jisim basah mudah diukur tetapi berubah mengikut kandungan air badan.
• Jisim kering ialah ukuran paling tepat kerana tidak dipengaruhi air, tetapi organisma perlu dikeringkan (dimatikan), jadi ia hanya sesuai untuk sampel.

Bentuk lengkung pertumbuhan:

• Manusia — lengkung berbentuk huruf S (sigmoid). Pertumbuhan pesat berlaku pada peringkat bayi dan remaja, perlahan pada zaman kanak-kanak, dan berhenti apabila dewasa.
• Serangga — lengkung bertangga. Eksoskeleton yang keras menghalang pertumbuhan, jadi saiz hanya bertambah sejurus selepas ekdisis (pengelupasan kulit) sebelum eksoskeleton baharu mengeras.

Pada tumbuhan, pertumbuhan berlaku di kawasan meristem:

• Meristem apeks di hujung pucuk dan akar menghasilkan pertumbuhan primer (bertambah panjang).
• Meristem lateral (kambium) menghasilkan pertumbuhan sekunder (batang bertambah tebal), terutamanya pada tumbuhan dikotiledon berkayu.

Soalan bab ini sering meminta murid membandingkan mitosis dengan meiosis dan menerangkan adaptasi organisma. Elakkan kesilapan berikut:

• Mitosis menghasilkan dua sel anak dengan bilangan kromosom sama seperti sel induk; meiosis menghasilkan empat sel anak dengan separuh bilangan kromosom. Jangan terbalikkan nombor ini.
• Bukan semua sel tumbuhan mempunyai kloroplas. Sel akar, contohnya, tiada kloroplas kerana tidak menerima cahaya.
• Sel tumbuhan juga mempunyai mitokondria, sama seperti sel haiwan.
• Apabila menerangkan adaptasi, sentiasa kaitkan ciri dengan fungsinya dalam habitat itu. Menyebut ciri sahaja tidak memperoleh markah penuh.