Petempatan

Petempatan ialah kawasan tempat tinggal manusia bersama kemudahan sokongannya.

Pola petempatan:

• Berpusat (berkelompok) — rumah berkumpul rapat, biasanya di persimpangan jalan atau sekitar sumber air.
• Berjajar (berlinear) — mengikut jalan raya, sungai atau pantai.
• Berselerak — rumah bertaburan jauh antara satu sama lain, biasanya di kawasan pertanian luas atau tanah tinggi.

Fungsi petempatan berkembang mengikut kegiatan utamanya: petempatan pertanian, perlombongan, perikanan, perindustrian, pentadbiran, pelabuhan dan peranginan.

Hierarki petempatan disusun mengikut saiz penduduk dan bilangan fungsi: kampung, pekan kecil, pekan, bandar, bandar raya dan konurbasi. Semakin tinggi hierarki, semakin banyak dan semakin khusus perkhidmatan yang ditawarkan.

Faktor mempengaruhi lokasi petempatan: bekalan air, bentuk muka bumi rata, tanih subur, keselamatan, sumber ekonomi dan kemudahan pengangkutan.

Tapak petempatan ialah ciri fizikal tanah tempat petempatan itu mula dibina, manakala situasi ialah kedudukan petempatan berbanding kawasan di sekelilingnya.

Jenis tapak awal petempatan:

• Tapak titik basah — berhampiran sumber air seperti sungai atau mata air, penting di kawasan kering.
• Tapak titik kering — tanah tinggi sedikit di kawasan paya atau dataran banjir supaya selamat daripada banjir.
• Tapak pertahanan — di atas bukit atau di selekoh sungai yang mudah dipertahankan.
• Tapak persimpangan — di pertemuan jalan, kuala sungai atau lokasi mudah diseberangi, sesuai untuk perdagangan.

Situasi yang baik, seperti berhampiran laluan perdagangan atau di tengah kawasan pertanian yang subur, menyebabkan petempatan berkembang menjadi pekan atau bandar.

Dua konsep menjelaskan hierarki perkhidmatan:

• Ambang — bilangan minimum pelanggan yang diperlukan supaya sesuatu perkhidmatan dapat terus beroperasi. Kedai runcit mempunyai ambang rendah, manakala hospital pakar mempunyai ambang tinggi.
• Julat — jarak maksimum yang sanggup dilalui pengguna untuk mendapatkan sesuatu perkhidmatan. Barang harian mempunyai julat pendek, manakala barang atau perkhidmatan khusus mempunyai julat panjang.

Oleh itu, perkhidmatan berambang tinggi hanya terdapat di petempatan tinggi hierarkinya seperti bandar raya, manakala kampung hanya menyediakan perkhidmatan asas.

Petempatan luar bandar biasanya kecil, kurang padat dan bergantung pada kegiatan primer, manakala petempatan bandar padat dan didominasi kegiatan sekunder serta tertier.

• Pola menerangkan susunan bangunan (berpusat, berjajar, berselerak); fungsi menerangkan kegiatan utama. Jangan campurkan kedua-duanya dalam satu jawapan.
• Dalam soalan peta topografi, sokong pola petempatan dengan bukti dari peta, seperti rumah mengikut jalan raya atau sungai, dan nyatakan rujukan grid jika diminta.
• Tapak ialah ciri tanah setempat; situasi ialah kedudukan berbanding kawasan sekeliling. Kedua-duanya berbeza.
• Bagi setiap faktor, beri huraian ringkas mengapa faktor itu menarik penduduk, contohnya tanah rata memudahkan pembinaan rumah dan jalan.